“TerDU xabarlari” jurnali aniq, tabiiy, ijtimoiy va gumanitar sohalar doiralariga mo‘ljallangan nashr bo‘lib, ushbu sohalardagi ilmiy-amaliy, innovatsion yangiliklarni har tomonlama yoritish, jurnalxonlarning ilmiy-innovatsion axborotga bo‘lgan talab-ehtiyojlarini yanada to‘laroq qondirish, jurnal imkoniyatlaridan keng va samarali foydalanishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi. Maqolalar o‘zbek, rus va ingliz tillarida aniq, tabiiy, ijtimoiy va gumanitar sohalar yo‘nalishida chop etiladi. Bosh muharrir: A.H.Toshqulov, iqtisodiyot fanlari doktori, professor. Bosh muharrir o‘rinbosari: A.Shaydullayev, tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD). Mas'ul muharrir: Buzrukova Mohitobon Jamolovna. Manzil: Termiz shahri, “Barkamol avlod” ko'chasi 43-uy Muassis: Termiz davlat universiteti Maqola chop etish formati: online va an'anaviy Davriyligi: har chorakda 1 marta nashr etiladi Tahririyat jamoasi Litsenziya: C-5669698
DUTOR CHOLG‘USI HAMDA IJROCHILIGINING TARIXIY RIVOJLANISH TENDENSIYALARI
Ushbu maqolada o‘zbek milliy cholg‘ularidan bo‘lmish dutor cholg‘usining tarixiy shakllanish jarayoni hamda ijro amaliyotiga tegishli ma’lumotlar keltiriladi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 TerDU xabarlari
OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA GETEROGEN MA’LUMOTLARNI SUN’IY INTELLEKT YORDAMIDA TAHLIL QILISH: MATEMATIK MODEL VA MAHALLIY YONDASHUV
Mazkur maqolada O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarida (OTM) HEMIS axborot tizimi, elektron hujjat aylanish platformalari, o‘qitishni boshqarish tizimlari (LMS — Learning Management System) hamda video- va audio-xizmatlar orqali to‘planayotgan geterogen ma’lumotlarni tahlil qilishning matematik modeli ishlab chiqildi. Ma’lumotlar manbalari uchlik orqali formallashtirilib, integratsiya operatori va sun’iy intellekt (Artificial Intelligence, AI) modellarining samaradorlik mezonlari aniq formulalar bilan keltirildi. Mashinaviy o‘qitish (Machine Learning) modellarining qiyosiy tahlili o‘tkazildi. Shuningdek, ma’lumotlar suvereniteti va shaxsiy ma’lumotlar himoyasi sababli global katta til modellaridan (Large Language Models, LLM) bevosita foydalanishning huquqiy va texnik cheklovlari hamda mahalliy yondashuvning afzalliklari asoslandi.
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QITUVCHILARIDA KREATIV PEDAGOGIK FIKRLASHNI RIVOJLANTIRISH: NAZARIY, METODIK VA DIAGNOSTIK TAHLIL
Maqolada boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida kreativ pedagogik fikrlashni rivojlantirish muammosi zamonaviy ta’lim sifati, o‘qituvchining kasbiy subyektligi va o‘quvchilarning bilish faolligini qo‘llab-quvvatlash nuqtayi nazaridan tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining kreativligini umumiy shaxsiy ijodkorlik yoki tashqi metodik originallik sifatida emas, balki pedagogik vaziyatni ko‘p variantli tahlil qilish, metodik jihatdan asoslangan yechim ishlab chiqish, o‘quvchilarning yosh va individual xususiyatlarini hisobga olish hamda natijani refleksiv baholashga yo‘naltirilgan kasbiy fikrlash sifati sifatida asoslashdan iborat. Tadqiqotda nazariy tahlil, ilmiy adabiyotlarni qiyosiy o‘rganish, konseptual umumlashtirish va mezon-indikatorli modellashtirish usullaridan foydalanildi. Natijada kreativ pedagogik fikrlashning kognitiv, motivatsion, metodik va refleksiv komponentlari aniqlashtirildi; ularni baholash uchun muammoni pedagogik tahlil qilish, metodik variantlilik, didaktik originallik va refleksiv baholash mezonlari taklif etildi. Maqolada boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining kreativligi dekorativ metodik yangilik emas, balki o‘quvchi rivojlanishiga yo‘naltirilgan, dalilga asoslangan pedagogik qaror qabul qilish qobiliyati ekanligi asoslanadi.
LOBACHEVSKIY TEKISLIGI KELI-KLEYN TALQININING SUN’IY INTELEKTGA ASOSLANGAN VIZUAL KOGNITIV METODLARI
Ushbu maqolada noyevklid geometriyani, xususan Lobachevskiy geometriyasini o‘qitishda sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish masalasi ko‘rib chiqilgan. Talabalar uchun Evklid geometriyasidan noyevklid fazolarga o‘tish jarayonida yuzaga keladigan kognitiv qiyinchiliklar, ayniqsa parallellik va metrika tushunchalarini anglashdagi murakkabliklar tahlil qilingan. Keli-Kleyn modeli asosida “AI-Enhanced Projective Visualization (AEPV)” deb nomlangan vizual-kognitiv metodika taklif etilgan. O‘quv jarayoni Bloom’s Taxonomy asosida tahlil qilinib, har bir bosqichda sun’iy intellekt vositalarining roli yoritilgan.
3,4-ALMASHINGAN 1,2-DIKARBOKSIBENZOL ASOSIDA OLINGAN ARALASH LIGANDLI KOMPLEKS BIRIKMANING SINTEZI HAMDA TERMIK TAHLILI
Organik oraliq bog‘lovchi sifatida karboksilat ionlarini o‘z ichiga olgan metall koordinatsion polimerlar o‘zining hayratlanarli tuzilmalari hamda ommaviy magnit xulq-atvori, yuqori o‘lchamlilik, optik faollik va issiqlik barqarorligi kabi afzalliklariga ko‘ra so‘nggi yillarda katta e’tibor qozondi. Dikarbonat guruhlari bilan mustahkamlangan metall koordinatsion polimerlarning sintez usullari, tuzilmalari va xususiyatlarini o‘rganish ayniqsa qiziqarli, chunki "dikarbonat kislotalari yangi turdagi polimerlar va oligomerlar hosil qilish uchun qo‘shimcha koordinatsion imkoniyatlarga ega bo‘lib, bu esa yakuniy mahsulotlarning magnit, optik yoki katalitik xususiyatlariga sezilarli darajada ta’sir qilishi mumkin". Kordinatsion polimerlarni yaratishda p-ftalik, m-ftalik va o-ftalik kislotalar kabi aromatik dikarbon kislotalar keng qo‘llaniladi. Xususan 3-va 4-nitroftal kislotalar pigmentlar, bo‘yoqlar, plastifikatorlar va boshqalar kabi turli xil tijorat mahsulotlarini ishlab chiqarish zanjirlarida keng qo‘llaniladi. Ushbu maqolada 3-nitroftal kislotasining Co(II) ioni bilan hosil qilgan kompleksi sintezi hamda uning termik tahlili o‘rganilgan.
BIOMASSADAN OLINADIGAN FURAN HOSILALARINING YOQILG‘I QO‘SHIMCHALARI SIFATIDAGI ISTIQBOLLARI VA OLINISH USULLARI
Ushbu maqolada biomassa xomashyosidan olinadigan furan hosilalarining muqobil va ekologik toza yoqilg‘i qo‘shimchalari sifatidagi ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Qayta tiklanuvchi lignoselluloza biomassa manbalaridan, furfural va boshqa furan hosilalarini olish usullari hamda ularning fizik-kimyoviy xossalari tahlil qilinadi. Furan hosilalarining yuqori energiya zichligi, tarkibidagi kislorod atomlari hisobiga yonish jarayonini yaxshilashi va zararli chiqindilar miqdorini kamaytirishi ularni istiqbolli bioyoqilg‘i komponentlari sifatida namoyon etadi. Jumladan, ushbu birikmalarning neft yoqilg‘ilari , xususan benzin va dizelga qo‘shilganda oktan soni, setan soni yonish samaradorligi hamda ekologik ko‘rsatkichlarga ta’siri tahlil qilingan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, biomassa asosidagi furan hosilalari neftga asoslangan an’anaviy yoqilg‘i qo‘shimchalariga muqobil bo‘la olishini va barqaror energetika rivojlanishida muhim o‘rin tutishini ko‘rsatadi.
TARKIBIDA N VA S BO‘LGAN TFM-1 KOMPLEKS HOSIL QILUVCHI SORBENTNING BOG‘ TABIATI, ATOMLARINING XUSUSIYATLARINING KVANT KIMYOVIY TAVSIFI
В настоящее время квантово-химические расчёты всё чаще используются исследователями в различных областях физики и химии. Во многих случаях они также служат единственным прямым источником информации о структуре и энергии молекулярных переходных состояний В данной статье исследуется реакционная способность молекулы сорбента TFM-1 с использованием программ квантово-химического расчета: Avogadro, Hyper Chem 8.01 и Asselrys MS Modeling 3.0.1, с применением ограниченного полуэмпирического (UHF) метода с подходом SCF-MO, а также полуэмпирических методов AM1, MNDO, PM3, RM1 и MINDO3 на компьютере Intel Pentium 1,40 ГГц.
SYNTHESIS, CRYSTAL STRUCTURE OF TRIS(1,10-PHENANTHROLINE)NICKEL(II) NITRATE - 3,5-DICHLORO-2-HYDROXYBENZOIC ACID SOLVATE
Mixed-ligand Ni(II) complexes based on heterocyclic N-donor ligands and halogenated hydroxybenzoic acids attract considerable interest due to their structural variability, intramolecular hydrogen bonding networks, and potential biological activities. A detailed investigation of their coordination modes, supramolecular architecture, and physicochemical properties is crucial for understanding structure-property relationships in crystal engineering. This work aims to synthesize a new mixed-ligand Ni(II) coordination compound containing 1,10-phenanthroline and 3,5-dichloro-2-hydroxybenzoic acid ligands, and to thoroughly investigate its structural, crystallographic, spectroscopic, and intermolecular interaction characteristics. The SC-XRD analysis confirmed the formation of a monometallic complex constituting a tris(1,10-phenanthroline)nickel(II) cation, a nitrate anion, and four uncoordinated 3,5-dichloro-2-hydroxybenzoic acid solvate molecules per asymmetric unit. IR spectroscopy verified the non-coordinated nature of the carboxylic acid groups and charge-balancing nitrate. UV-Vis spectra confirmed the characteristic electronic transitions of the Ni(II) d-d orbitals and ligand-to-metal charge transfer.
PLASTIK GILLI TOG‘ JINSLARI HOLATINING BARQARORLIGIGA BURG‘ILASH ERITMALARINING TA’SIRINI KOMPLEKS
Maqolada plastik gilli tog‘ jinslarining burg‘ilash jarayonida barqarorligini ta’minlashda suv asosli burg‘ilash eritmalarining gidratatsion, reologik va filtratsion ta’siri kompleks baholandi. Plastik gillarning asosiy muammosi shundaki, ular oddiy mexanik yemirilishdan tashqari, suv molekulalari, ionlar va polimer zanjirlari bilan ko‘p bosqichli fizik-kimyoviy o‘zaro ta’sirga kirishadi; natijada bo‘kish, dispersiyalanish, yoriqlar kengayishi, quduq devorining qisilishi va stvolning torayishi yuzaga keladi. Tadqiqotda gidrolizlangan poliakrilamid asosidagi PBR, GLYCOL-POLYPAC polimerglikolli tizimi, past molekulyar natriy poliakrilatning glitserin bilan birikmasi, depolimerlangan kremnezem gidrati hamda natriy formiat bilan ingibirlangan SKIF/SKIF+ turidagi eritmalar bo‘yicha mavjud laboratoriya va amaliy ma’lumotlar tahlil qilindi. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, faqat yuqori qovushqoqlik yoki filtratsiya hajmini kamaytirish plastik gillar barqarorligi uchun yetarli mezon emas; optimal natija gidratatsiyani kimyoviy ingibirlash, filtrat kirishini cheklash, dispers zarrachalarni polimer ko‘priklari orqali bog‘lash va quduq devorida zich kolloid qobiq hosil qilish mexanizmlarining muvozanatli uyg‘unlashuvi orqali yuzaga keladi. Maqolada burg‘ilash eritmasi samaradorligini baholash uchun bo‘kish indeksi, filtratsion xavf koeffitsiyenti, barqarorlik vaqti hamda reologik-funktsional ko‘rsatkichlar majmuasidan foydalanish taklif etildi
KOBALT-KALSIY FTALOSIANIN PIGMENTI SINTEZI VA UNING FIZIK-KIMYOVIY XOSSALARI TADQIQI
Ushbu maqolada kobalt-kalsiy ftalosianin pigmentining sintezi hamda sintez sharoitiga turli omillarning ta’siri o‘rganilgan. Tadqiqot natijasida optimal sintez harorati 185°C ekanligi aniqlandi. Dastlabki moddalarning mol nisbati (tereftal kislota : ftal angidrid : karbamid : kobalt(II) xlorid : kalsiy xlorid) 1:1:5:0,5:1 bo‘lganda reaksiya unumi eng yuqori darajaga yetadi. Sintez qilingan yangi pigmentning IQ-spektroskopik tahlili natijalariga ko‘ra, tegishli tebranishlar dastlabki moddalardagiga nisbatan o‘zgarganligi aniqlangan. UB-spektrofotometr yordamida 190-1100 nm to‘lqin uzunliklari oralig‘ida o‘lchashlar o‘tkazilib, har bir pigment uchun nur yutilishining to‘lqin uzunligiga bog‘liqligi keltirilgan. Yangi pigmentning termogravimetrik va differensial termik tahlil natijalariga ko‘ra, parchalanish uch bosqichda amalga oshadi: birinchi bosqichda bog‘lanmagan suv chiqadi, ikkinchi bosqichda organik qism parchalanib, CO, CO₂, NH₃ kabi gazlar ajraladi va metall karbonatlari, oksidlari hamda ko‘mir qoldiqlari hosil bo‘ladi, uchinchi bosqichda esa karbonatlarning parchalanishi kuzatilib, yakuniy mahsulot sifatida metall oksidlari va ko‘mir qoldiqlari qoladi.
QUMLI CHO‘L TUPROQLARINING MORFOLOGIK BELGILARI
Maqolada qumli cho‘l tuproqlarining morfologik belgilari tahlil qilinadi. Ushbu tuproqlar asosan qadimgi allyuvial va ko‘l yotqiziqlari ustida, Zarafshon daryosi deltasiga tutash hududlarda shakllangan bo‘lib morfologik xususiyatlar tuproqlarning arid iqlim sharoitida shakllanganini hamda ularning tabiiy unumdorligi past ekanligini ko‘rsatadi.
QOʻYLARNING HAZM ORGANLARI TIZIMI GELMINTOFAUNASINING FAUNISTIK-SISTEMATIK TAHLILI
Surxondaryo viloyati sharoitida 2025 yil kuz-qish hamda 2026 yil bahor mavsumida qoʻylarning (Ovis aries) hazm organlari sistemasi gelmintofaunasi oʻrganilgan. Hazm organlari tizimida gelmintlarning 3 sinfiga mansub 28 turi aniqlandi: Cestoda - 6 tur, Trematoda - 3 tur, Nematoda - 19 tur. Qoʻylarning gelmintlar bilan zararlangan darajasi 94,4% ni tashkil etdi. Dominant gelmintozlar sifatida moniezioz, fastsioloz, dikrotslelioz, nematodiroz, marshallagiyoz va gemonxoz qayd etildi. Dominanant turlar uchun bioekologik profilaktika tavsiyalari ishlab chiqildi.
JANUBI-G‘ARBIY HISOR FLORASIDA TARQALGAN SCUTELLARIA L. (LAMIACEAE) KAMYOB TURLARI ZAMONAVIY HOLATI
Maqolada Janubi-G‘arbiy Hisor florasida tarqalgan Scutellaria L. turkumining kamyob turlarining zamonaviy holati o‘rganilgan. Tadqiqotning dolzarbligi mintaqada uchraydigan endem va muhofazaga muhtoj turlarni saqlash zarurati bilan izohlanadi. Dala tadqiqotlari, gerbariy materiallari (TASH, LE, MW, TAJ, AA) hamda raqamli ma’lumotlar bazalari asosida turlarning tarqalishi va muhofaza maqomi baholandi. Natijada turkumning 17 turi, jumladan 3 ta O‘zbekiston endemi va 4 ta Qizil kitob turi aniqlandi. Janubi-G‘arbiy Hisor Scutellaria turlarining xilma-xilligi va endemizmini saqlashda muhim floristik markaz ekanligi ko‘rsatildi.
YANGI JAHON TARTIBOTIDA IJTIMOIY ONG, SIYOSIY IDENTITET VA SIVILIZATSION O‘ZLIK DIALEKTIKASI
Ushbu maqola yangi jahon tartibotining shakllanishi jarayonida ijtimoiy ong, siyosiy identitet va sivilizatsion o‘zlikning o‘zaro dialektik munosabatlarini tahlil qiladi. Tadqiqot Gegelning dialektika falsafasi, Gramshining gegemoniya nazariyasi, Kastelsning tarmoq jamiyati konsepsiyasi va Burdyening ijtimoiy maydon nazariyasi metodologik asosida qurilgan. Maqolada isbotlanadiki, zamonaviy global transformatsiyalar sharoitida ijtimoiy ong an’anaviy mafkuraviy determinantlar doirasida emas, balki sivilizatsion ong, milliy identitet va global axborot oqimlari kesishmasida yangicha tarzda shakllanmoqda. Siyosiy identitet — bu bir o‘lchamli, o‘zgarmas qurilma emas, aksincha, ijtimoiy amaliyot, madaniy xotira va hokimiyat diskurslari o‘rtasidagi doimiy dialektik harakat mahsulidir. Sivilizatsion o‘zlik esa — bu hodisa ham qadimiy tarixiy sedimentatsiyalarning mahsuli, ham zamonaviy normativ kurashlar ob’ektidir. O‘zbekiston misolida post-sovet makoni uchun xos bo‘lgan identitet qayta tuzilishining o‘ziga xos xususiyatlari ko‘rsatib berilgan. Tadqiqot natijalari shuni tasdiqlaydiki, Xantington bashorat qilgan "sivilizatsiyalar to‘qnashuvi" sxemasi o‘rnida ko‘proq "sivilizatsiyalar muloqoti va raqobati" yuz bermoqda va ushbu jarayon qat’iy tomonlashtirilgan ziddiyatdan farqli o‘laroq murakkab dialektik xarakter kasb etmoqda.
BOXTAR SATRAPLIGI TARIXINING BEHISTUN BITIKLARIDA YORITILISHI (MILODDAN OLDINGI VI–IV ASRLAR)
Boxtar - Turonning Amudaryo o‘rta oqimida Hisor tizmasi va Hindikush oralig‘ida joylashgan (hozirgi Janubiy O‘zbekiston, Janubiy Tojikiston, Shimoliy Afg‘oniston va Janubi-sharqiy Turkmaniston) tarixiy-madaniy o‘lka hisoblanadi. Ushbu tarixiy-madaniy o‘lka mil. avv. VI-IV yuzyilliklarda Ahamoniylar saltanati tarkibiga kirgan bo‘lib, Boxtar satrapligi tarixi haqidagi ma’lumotlar Ahamoniylar bitiklari, Elam, Bobil, Oromiy, Finikiya, Misr, Lidiya, Kariya, Likiya, Yunon va lotin kabi bir qancha yozma manbalarda uchraydi. Ularni ilmiy jihatdan tahlil qilish Boxtar satrapligining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy tarixi, aholining turmush tarzi haqida qimmatli ma’lumotlar olishga yordam beradi. Ushbu maqolada Boxtar satrapligining Behistun bitiklarida yoritilishi ilmiy jihatdan tahlil qilingan.
ЕЩЕ РАЗ К ВОПРОСУ О СЕВЕРНОЙ ГРАНИЦЕ ЭЛЛИНИСТИЧЕСКОЙ БАКТРИИ
Вопрос о северной границе Бактрии в IV–II вв. до н.э. в значительной мере остаётся дискуссионным из-за противоречивой картины, рисуемой нарративной традицией.
Talabalarning axborot kompetentligini rivojlantirishda kasbiy fanlar integratsiyasi va uning imkoniyatlari
Maqolada kasbiy fanlar integratsiyasi orqali talabalarning axborot kompetentligini rivojlantirish imkoniyatlari yoritilgan.
Kasbiy fanlar integratsiyasi sharoitida talabalarning axborot kompetentligini rivojlantirishga yo‘naltirilgan dasturiy ta’minotning pedagogik imkoniyatlari
Maqolada kasbiy fanlar integratsiyasi asosida talabalarning axborot kompetentligini rivojlantirishga xizmat qiluvchi dasturiy ta’minotni yaratish bosqichlari yoritilgan. Shuningdek, elektron ta’lim muhiti, raqamli platforma va AKT vositalaridan foydalanishning pedagogik-metodik ahamiyati asoslangan.
ILK TEMIR DAVRIDA SURXON VOHASI: BANDIXON II YODGORLIGINING YANGI ARXEOLOGIK TADQIQOTLARI
Mazkur maqolada ilk temir davrida Surxon vohasining tarixiy-madaniy rivojlanishi Bandixon II yodgorligida 2024-yilda olib borilgan arxeologik tadqiqotlar asosida tahlil qilinadi. Qazishmalar jarayonida stratigrafik kuzatuvlar, tipologik tahlillar va radiokarbon (C14) usullari qo‘llanilib, yodgorlikning xronologiyasi va madaniy xususiyatlari aniqlashtirildi. Aniqlangan konstruktiv birliklar, sopol buyumlar va boshqa artefaktlar hududda shakllangan ijtimoiy-iqtisodiy hayot hamda hunarmandchilik darajasi haqida muhim ma’lumot beradi. Tadqiqot natijalari Surxon vohasida ilk temir davri madaniyatining shakllanishi va rivojlanish bosqichlarini yoritishda muhim ahamiyat kasb etadi.
BRONZA DAVRIDA TURON HUDUDIDAGI MIGRATSIYON JARAYONLAR: zamonaviy tadqiqotlar (2018–2024) tahlili
Mazkur maqolada Turon hududining bronza davriga oid ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy jarayonlari kompleks tarzda tahlil qilinadi. Xususan, o‘troq dehqonchilik madaniyatlari hamda chorvador-ko‘chmanchi jamoalar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarning shakllanishi, rivojlanish bosqichlari va ularning natijasida yuzaga kelgan madaniy sintez jarayonlari ilmiy asosda yoritib beriladi. Tadqiqotda migratsion jarayonlar asosiy omillardan biri sifatida ko‘rib chiqilib, ularning kelib chiqish sabablari, harakat yo‘nalishlari hamda hududlararo madaniy integratsiyaga ko‘rsatgan ta’siri tahlil etiladi. Ayniqsa, Turonning janubiy hududlariga aholining kirib kelishi va bu jarayonning o‘troq hamda chorvador madaniyatlar o‘rtasidagi iqtisodiy almashinuv, texnologik uzatish va madaniy o‘zaro ta’sirni kuchaytirishdagi o‘rni alohida ta’kidlanadi. Shuningdek, migratsiya natijasida yuzaga kelgan madaniy qorishuvlar va ularning arxeologik materiallarda aks etishi ilmiy jihatdan asoslab beriladi.
TURK ХОQОNLIGI DАVRI VOHA HUKMDORLIKLARI MUNOSABATLARIDA BOYSUNNING O‘RNI
Ushbu maqolada Turk xoqonligi tarkibidagi Toxariston voha hukmdorligiga qarashli Chag‘oniyon mulkligining, xususan, Boysunning qo‘shni hududlar bilan siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy aloqalari keng yoritiladi. Shuningdek, Boysunning voha hukmdorliklar va mulkliklar bilan munosabatlardagi tarixiy ro‘li va ahamiyati chuqur tahlil qilinadi. Bundan tashqari, Boysun haqida xitoy sayyohlari esdaliklaridagi ma’lumotlar atroflicha tahlil qilinadi. Shuningdek, turli manbalarda yozib qoldirilgan xoqonlik davrida Chag‘oniyon boshqaruv tizimidagi unvonlar haqidagi ma’lumotlar qiyosiy o‘rganiladi.
DALVARZINTEPA MANBALARIDA MITRA OBRAZINING IFODALANISHI
Mazkur maqolada Dalvarzintepa arxeologik yodgorligi Kushon davri shahar madaniyati kontekstida, ayniqsa Mitra kultining ifodalanishi nuqtai nazaridan kompleks tarixiy-arxeologik yondashuv asosida tahlil qilinadi. Tadqiqot jarayonida yodgorlikning urbanistik tuzilishi, ijtimoiy-iqtisodiy tizimi hamda diniy-madaniy xususiyatlari arxeologik qazishmalar natijalari va yozma manbalar sintezi asosida ko‘rib chiqiladi, bunda Mitra obrazining moddiy va ramziy shakllarda aks etishi alohida e’tiborga olinadi.
SURXON VOHASINING SIRLI ICHIMLIGI: HAOMA TRANSFORMATSIYASI
Mazkur maqolada Surxon vohasining bronza davri Sopolli madaniyati xalqlari diniy – mafkuraviy hayotida haoma marosimining paydo bo‘lishi, uning oddiy ritualdan ijtimoiy - siyosiy ahamiyatdagi kult darajasiga ko‘tarilishi arxeologik moddiy manbalar misolida tahlil qilindi. Shuningdek, zardushtiylikning muqaddas kitobi “Avesta” asosida Surxon vohasining diniy qarashlardagi transformatsiyon jarayonlar batafsil yoritilgan.
VIDEVDATDA KOHINLAR INSTITUTI VA UNING BOYSUN ETNOGRAFIK MUHITIDAGI TRANSFORMATSIYASI
Mazkur maqolada Zardushtiylik diniy-falsafiy tizimining muhim manbasi bo‘lgan Avesto, xususan Videvdat matnida aks etgan kohinlar instituti qiyosiy va funksional yondashuv asosida tahlil qilinadi. Tadqiqotda yozma manbalar tahlili bilan bir qatorda etnografik materiallar ham jalb etilib, qadimgi marosimiy tizimlarning zamonaviy madaniy muhitdagi strukturaviy davomiyligi o‘rganiladi. Boysun hududidagi marosimiy amaliyotlar kohinlar tizimi bilan tipologik jihatdan qiyoslanib, ularning jamoaviylik, funksional mehnat taqsimoti hamda ritual tartib bilan bog‘liq jihatlari ochib beriladi. Natijalar Zardushtiylik marosim tizimi murakkab iyerarxik tuzilishga ega bo‘lganini va uning ayrim elementlari O‘rta Osiyo etnografik an’analarida transformatsiyalangan holda saqlanib qolganini ko‘rsatadi.
MARY BOYSE TADQIQOTLARIDA NAVRO‘ZGA OID QARASHLARI VA AHAMIYATI. MAVSUMIY BAYRAMLAR
Bahorning kirib kelishi bilan turli xil mavsumiy bayramlar boshlanadi. Ularning eng mashhuri shubhasiz, Navro‘zdir. Navro‘z juda qadimiy va ahamiyati jihatidan muqaddas bayramlar qatorida turadi. Uning yaratilishi va nishonlanish tartibi turli xalqlar va mintaqalarni o‘z ichiga oladi va tadqiqotlar ham yetarlicha. Bu kun Yevrosiyo materigining cheksiz kengliklarida nishonlanadi. Maqolada ingliz tarixshunos olimasi Mary Boyse tadqiqotlari asosida Navro‘z bayramining tarixini o’rganishdagi o‘rni yoritib beriladi.
O‘zbekistonda diniy-ma’rifiy sohani rivojlantirish: Surxondaryo tajribasi
Mazkur maqolada O‘zbekistonda diniy-ma’rifiy sohani rivojlantirish jarayonlari Surxondaryo viloyati misolida tahlil qilinadi. Tadqiqotda davlatning diniy siyosati, ma’naviy-ma’rifiy islohotlar, diniy ta’lim muassasalari faoliyati va ularning jamiyat barqarorligiga ta’siri o‘rganilgan. Shuningdek, hududda amalga oshirilayotgan tashabbuslar, xalqaro hamkorlik va diniy bag‘rikenglikni mustahkamlashga qaratilgan chora-tadbirlar yoritiladi. Surxondaryo tajribasi diniy-ma’rifiy siyosatni takomillashtirishda muhim model sifatida baholanadi. Tadqiqot natijalari sohani yanada rivojlantirish bo‘yicha amaliy takliflarni ishlab chiqishga xizmat qiladi.
O‘RTA OSIYO BRONZA DAVRI IBODATXONA ME’MORCHILIGI: TIPOLOGIK TAHLIL VA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNI QO‘LLASH
Tarixiy-madaniy meros obyektlarini asrash zamonaviy arxeologiya fanining eng dolzarb vazifasidir. Tadqiqot doirasida ibodatxonalar mintaqadagi qadimgi jamiyatlar hayotining diniy, ijtimoiy va xo‘jalik jihatlarini o‘zida mujassam etgan murakkab ko‘p vazifali tuzilmalar sifatida tahlil qilinishiga alohida e’tibor qaratilgan. Ushbu maqolada O‘rta Osiyoning bronza davri ibodatxona me’morchiligini har tomonlama o‘rganish va saqlash uchun 3D modellashtirish usullari hamda GIS texnologiyalarini uyg‘unlashtirgan zamonaviy yondashuvlar qo‘llanilgan. Sarazm, Sopollitepa, Dashli, Gonur-Depe, To‘g‘oloq va Jarqo‘ton kabi muhim arxeologik yodgorliklar misolida raqamli texnologiyalarning yo‘q bo‘lib ketish xavfi ostidagi obyektlarni hujjatlashtirish, tahlil qilish va tasvirlashdagi samaradorligi namoyon etilmoqda. O‘tkazilgan tipologik tahlil bronza davri muqaddas inshootlarini o‘rganishga tizimli yondashuvni ta’minlaydi, bu esa ularning Markaziy Osiyoning qadimgi jamiyatlarida tutgan o‘rnini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Raqamli qayta tiklashning zamonaviy usullaridan foydalanish yo‘qolgan me’moriy unsurlarni aniq qayta yaratish imkonini beradi, shuningdek, madaniy meros obyektlarining rejalashtirish yechimlari, konstruktiv xususiyatlari va ma’noviy jihatlarini batafsil fazoviy tahlil qilish imkonini yaratadi. Olingan natijalar Markaziy Osiyoning bronza davridagi urbanizatsiya va madaniyat shakllanishi jarayonlarini tushunishda katta ilmiy ahamiyatga ega bo‘lib, arxeologik merosni saqlashning zamonaviy usullari uchun amaliy qiymatga ham egadir.
geografik axborot tizimi texnologiyalari
SURXON VOHASI TOPONIMIYASIDA ETNIK QATLAMLAR (OLACHOPON, JOBU, SARIQ, CHIGʻATOY MISOLIDA)
Mazkur maqolada Surxondaryo viloyati hududidagi etnotoponimlarning kelib chiqishi, tarixiy-etnik ildizlari hamda shakllanish jarayonlari tahlil qilinadi. Xususan, Olachopon, Jobu, Sariq va Chigʻatoy kabi qishloq nomlari misolida toponimlarning etnik tarkib, migratsiya jarayonlari, qadimgi turkiy unvonlar va urug‘-qabila tizimi bilan bog‘liqligi yoritilgan. Tadqiqot natijalari hudud toponimiyasining ko‘p qatlamli tarixiy asosga ega ekanligini ko‘rsatadi.
TERMIZ–HIROT YO‘NALISHI: XIX ASR OXIRIDA IMPERIYALARARO STRATEGIK RAQOBAT MAYDONI
Mazkur maqolada XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Markaziy Osiyoda yuz bergan geosiyosiy jarayonlar doirasida Termiz–Hirot yo‘nalishining harbiy, iqtisodiy va strategik ahamiyati tahlil qilinadi. Tadqiqot “Katta o‘yin” kontekstida Rossiya va Buyuk Britaniya o‘rtasidagi raqobatni hududiy infratuzilma, transport yo‘llari, savdo tizimi va harbiy joylashuvlar orqali yoritishga qaratilgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, mazkur yo‘nalish harbiy logistika, iqtisodiy kirib borish va siyosiy nazorat kesishgan murakkab strategik makon sifatida shakllangan.
SURXONDARYO BUYUK TAMADDUN BESHIGI: YUNON-BAQTRIYA VA KUSHON TANGALARIDA IFODALANGAN MIFOLOGIK OBRAZLAR TAHLILI
Ushbu maqolada Yunon-Baqtriya va Kushon davrlariga oid tangalarda uchraydigan mifologik obrazlar oddiy va tushunarli tilda tahlil qilinadi. Tadqiqotda qadimgi tangalar faqat pul vositasi emas, balki o‘sha davrning diniy qarashlari, madaniy aloqalari va siyosiy g‘oyalarini aks ettiruvchi muhim tarixiy manba ekanligi ko‘rsatib beriladi. Yunon-Baqtriya tangalarida asosan yunon mifologiyasiga oid xudolar tasvirlangan bo‘lib, ular hukmdor hokimiyatini mustahkamlash va uni ilohiylashtirish maqsadida ishlatilgan. Kushon tangalarida esa turli madaniyat va dinlarga tegishli xudolar birgalikda uchraydi. Maqolada ikki davlat tangalari solishtirilib, ularning o‘xshash va farqli tomonlari ochib beriladi.